Astronomia i Kosmos
Strona główna >> Słownik astronomiczny >> Pojęcia
R E K L A M A :

(1kB)

POJĘCIA:


Astronomia
Jedna z najstarszych nauk, której przedmiotem badań są ciała niebieskie, ich zbiorowiska oraz materia rozproszona w przestrzeni kosmicznej a celem badań jest wyjaśnienie ich budowy, powstania i ewolucji.
Czasoprzestrzeń
Pojęcie podał: Woytek
według teorii względności czterowymiarowa rozciągłość powstała w wyniku zespolenia czasu i przestrzeni. To pojęcie pozwala zlokalizować zjawiska w przestrzeni i czasie.
Droga Mleczna
Podał: Jakubek
Dawne określenie Galaktyki. Drogę Mleczną można obserwować przy bezchmurnym niebie, czystym powietrzu, z dala od świateł miasta. Ma postać nieregularnego, świetlistego pasa, który powstaje wskutek zlewania się świateł wielu miliardów gwiazd znajdujących się w obrębie dysku galaktycznego, wzdłuż równika Galaktyki (nachylonego pod kątem ok. 62° do płaszczyzny równika niebieskiego). Szerokość pasa - od 5° do 50°.

Najbogatsze w gwiazdy części Drogi Mlecznej leżą w gwiazdozbiorze Strzelca, gdzie znajduje się centrum Galaktyki oddalone jest ono od Układu Słonecznego o ok. 10 tys. parseków, tj. 32 600 lat świetlnych.

Na jasnym tle Drogi Mlecznej w wielu miejscach występują obszary ciemniejsze, będące wynikiem rozpraszania światła przez materię międzygwiazdową (tzw. ekstynkcji). Ekstynkcja międzygwiazdowa powoduje, iż w pasie Drogi Mlecznej nie obserwuje się galaktyk (tzw. pas unikania). Drogę Mleczną w gwiazdozbiorach od Łabędzia do Strzelca dzieli na dwie odnogi długi, ciemny pas.


Efekt Mossbauera
Pojęcie podał: Woytek
Efekt Mossbauera odkryty w 1957r., to emisja lub absorbcja kwantów promieniowania przez sieć krystaliczną ciała stałego (czyli w stanie związanym) zachodząca bez strat energii na odrzut jądra. Jądro atomowe nie związane, przechodząc ze stanu wzbudzonego o energii E do stanu podstawowego, emituje kwant o energii mniejszej od E o energię odrzutu jądra. Przechodząc ze stanu podstawowego, musi absorbować kwant o energii odpowiednio większej. Gdy zachodzi efekt Mossbauera, jądro pochłania kwant o takiej częstotliwości, jaką ma kwant emitowany przez to jądro. Efekt Mossbauera wykorzystano do sprawdzenia wpływu pola grawitacyjnego Ziemi na energię fotonów, do badania wiązań chemicznych w kryształach, przejść elektronowych w kryształach.
Ekliptyka
Koło wielkie na sferze niebieskiej, wzdłuż którego obserwuje się pozorny ruch Słońca w ciągu roku, odpowiadający krążeniu Ziemi wokół Słońca. Ekliptyka przechodzi przez dwanaście gwiazdozbiorów, zwanych gwiazdozbiorami zodiakalnymi.
Galaktyki
Są ogromnymi układami gwiazd i materii międzygwiezdnej. Najmniejsze z nich zawierają około 100 000 gwiazd, natomiast największe posiadają do 3 bilionów gwiazd. Kształty galaktyk dzielą się na: eliptyczne (o kształcie owalnym), spiralne, w których widać spiralne ramiona ciągnące się od centralnego zgrubienia na zewnątrz i nieregularne niemające wyraznego kształtu, czasami zdeformowane przez zderzenia z innymi galaktykami. Kwazary (gwiazdobodobne) są uważane za aktywne jądra galaktyk, ale w ciąż ich natura jest niejasna. Są one obiektami astronomicznymi o najwyższej mocy promieniowania. Można je obserwować nawet na peryferiach wszechświata, W odległości 15 miliardów lat świetlnych od nas (1 rok świetlny to 9,46 bilionów kilometrów - odległość, którą trudno sobie wyobrazić), podczas gdy najdalsze "zwykłe" galaktyki są 10 milionów lat świetlnych od nas. Galaktyka ma kształt płaskiego dysku, w którym z gęstego zgrubienia centralnego wyrastają 4 spiralne ramiona. Prawie sferyczne zgrubienia centralne jest też otoczone przez gwiazdy tworzące rzadkie halo (zawirające najstarsze gwiazdy). Niektóre z nich mają 15 miliardów lat i dorównują wiekiem galaktyce. W zgrubieniu centralnym znajdują się dość stare czerwone i żółte gwiazdy. W ramionach spiralnych znajdują się głównie gwiazdy młode i gorące oraz złożone z gazu i pyłu mgławice, wewnątrz których gwiazdy się rodzą. Galaktyka jest rozległa, ma około 100 000 lat świetlnych średnicy. Dla porównania nas układ słoneczny wygląda na mały, mając rozmiary 12 godzin świetlnych - 13 miliardów km. Galaktyka obraca się wokół własnej osi przy czym gwiazdy bliżej centrum szybciej dokonują pełnego obiegu. Nasze Słońce znajduje się w odległości 2/3 promienia od centrum galaktyki obiega je co 220 milionów lat. Droga mleczna to nazwa słabo świecącego pasa który rozciąga się przez nocne niebo. Swiatło pochodzi z gwiazd i mgławic należących do naszej galaktyki.
Gromady otwarte
Przykładem gromady otwartej jest skupisko gwiazd występujące na tle gwiazdozbioru Byka, zwane Plejadami. Plejady zawierają kilkaset gwiazd, zaś w sposób pewny zaliczono do tej gromady 120 gwiazd. Sześć z pośród nich jest dobrze widoczna nie uzbrojonym okiem. Luźny układ gwiazd w gromadach otwoartych nie jest trwały. W wyniku indywidualnych prędkości, gwiazdy należące obecnie do gromad otwartych, w przyszłości rozproszą się. Fakt, że możemy je w chwili obecnej obserwować oznacza, że są to gwiazdy młode. Astronomowie oceniają, że średni wiek gromad otwartych wynosi 10^8-10^9 lat. Po tym czasie nastąpi rozproszenie gwiazd w przestrzeni i utrata więzi grawitacyjnej.
Gromady kuliste
Gromady kuliste wykazują symetrię sferyczną, z silną koncetracją gwiazd w centrum gromady. Zawierają one nawet 10^6 gwiazd, a rozmiary typowej gromady kulistej dochodzą do kilkudziesięciu parseków. Odkryto ponad 100 gromad kulistych, zaś ogólna ich liczba w Galaktyce jest prawdopodobnie coraz większa. Symetria sferyczna sprawia, że gromady kuliste są trwałymi zbiorami gwiazd. Dodatkowe obserwacje prowadzą do wniosku, że w gromadach kulistych grupują się gwiazdy bardzo stare (ok. 10^10 lat). Jedną z najbardziej znanych gromad kulistych jest gromada w Herkulesie, oznaczona symbolem M13. Może ona być łatwo dostrzeżona za pomocą lornetki, jako rozmyta plamka o jasności +6m.
Gwiazdozbiory
Jasno świecące gwiazdy tworzą na nocnym niebie możliwe do rozpoznania wzory pozwalające nam na orientowanie się na niebie. Te wzory gwiezdne nazywamy gwiazdozbiorami. Jednak w ramach danego gwiazdozbioru gwiazdy nie są ze sobą w żaden sposób powiązane. Akurat tak się składa, że leżą one na tym samym kierunku obserwacji w przestrzeni kosmicznej. Gwiazdy te tworzą przez kolejne stulecia te same wzory nie dlatego, że znajdują się stale w jednym miejscu, ale dlatego, że z powodu wielkiej odległości ich ruch nie może być zauważony (przynajmniej w większości przypadków). Starożytni Grecy oglądali prawie takie same gwiazdozbiory jak my obecnie. Nadali im nazwy wywodzące się od kształtów, osób oraz zwierząt, do których gwiazdozbiory wydawały im się podobne. Potrafimy wyróżnić około 80 gwiazdozbiorów. Używamy łacińskich nazw lub ich polskich odpowiedników. Niewielka ilość gwiazdozbiorów, między innymi Cygnus (Łabędź) oraz Scorpius (Skorpion), przypomina rzeczywiście zwierzęta, które te gwiazdozbiory mają przedstawiać. Jednak w większości przypadków do odnalezienia podobieństwa potrzebna jest niezwykle bujna wyobraźnia!
Gwiazdy
To gorące rozżarzone kule gazowe, które powstają wewnątzr mgławic. Mogą się różnić rozmiarami, masą i temperaturą. Ich średnie wahają się od 450 razy mniejszych do ponad 1000 razy większych niż średnia Słońca (1,4 mln km). Słońce jest gwiazdą w centrum Układu Słonecznego, ma ok 5 miliardów lat i będzie świecić z podobną mocą przez następne 5 miliardów lat. Masy gwiazd zawierają się w przedziale od 1/20 do ponad 50 mas słonecznych a temperatury sięgają od 3000 do ponad 50000 stopni Celsjusza. Barwa gwiazdy określana jest przez jej temperaturę: najgorętsze gwiazdy są niebieskie a najchłodniejsze są czerwone. Słońce o temperaturze powierzchniowej 5 500 stopni Celsjusza jest żółte. Energia gwiazdy powstaje w reakcjach termojądrowych zachodzących w jądrze. Temperatura jądra Słońca wynosi ok 15 miliardów stopni Celsjusza.
Hubble'a prawo
Pojęcie podał: Woytek
Obserwacyjnie stwierdzona proporcjonalność między przesunięciem w kierunku fal dłuższych widm galaktyk a ich odległością r; z = H/c*r, gdzie c-prędkość światła, H- współczynnik proporcjonalności, zw.stałą Hubble`a. Jeżeli przesunięcie ku falom dłuższym interpetuje się w myśl prawa Dopplera, to prawo Hubble`a oznacza, iż galaktyki oddalają się z prędkościami proporcjonalnymi do odległości. Prawo Hubble`a jest spełnione statystycznie, dla poszczególnych galaktyk zachodzą odchylenia od niego.
Małe gwiazdy
To takie, które są co najwyżej półtora raza masywniejsze od Słońc, powstaje z gazowo-pyłowych globul wewnątrz mgławic. Najgorętsze fragmenty globul zaczynają się kurczyć pod wpływem własnej grawitacji: jeśli ma on masę przekraczjącą 1/20 masy Słońca jej kurczenie się podwyższa temperature w centrum do ponad 15 miliardów stopni Celsjusza i wtedy tworzą się reakcje termojądrowe przekształcające wodór w hel. Proces ten wyzwala energię, która zapobiega dalszemu kurczeniu się gwiazdy i pozwala jej świecić; powstaje wówczas gwiazda ciągu głównego (czas trwania 10 miliardów lat). Gdy nastąpi synteza - zmiana wodoru w jądrze gwiazdy w hel, to jądro helowe kurczy się, a reakcje jądrowe zachodzą w jego otocze. Kiedy temperatura w jądrze jest dostatecznie wysoka, zaczyna zachodzić w niej termojądrowa syntera węgla z helu; jądro przestaje się kurczyć, a zewnętrzne warstwy gwiazdy rozszerzają się i ich temperatura spada. W tej fazie mamy do czynienia z czerwonym olbrzymem. Bydowa czerwonego olbrzyma składa się z kilku warstw: z warstwy, w której synteza jądrowa przekształca się w hel, pośredniej warstwy składającej się głównie z helu; warstwy, w której synteza jądrowa przekształca wodór w hel i zewnętrzna otoczka składająca się głównie z wodoru. Temperatutra jądra węglowego wynosi ok 3500 stopni Celsjusza. Stygnące rozszerzające się warstwy świecą na czerwono. Wielkość czerwonego olbrzyma wynosi co najmniej 70 milionów kilometrów a czas trwania tylko 100 milionów lat. Po wyczerpani się helu jądro kurczy się powtórnie, a wydzielona przy tym energia jest w stanie oderwać i odrzucić ze znaczną prędkością zewnętrzne gęści gwiazdy (do 20% masy). Powstaje w ten sposób mgławica planetarna, której czas trwania wynosi 35000 lat a w jej centrum gorący biały karzeł o średnicy 13 milionów kilometrów, którego gęste jądro (1 łyżeczka od herbaty jądra wynosi ok 5 ton). Biały karzeł stygnie i świeci czerwono, jego jasność stopniowo spada i wkońcu przekształca się w bezpośrednio nieobserwowalnego czarnego karła o zimnym zamarłym jądrze.
Masywne gwiazdy
Mają co najmniej 3 masy Słońca; niektóre są od niego 50 razy masywniejsze. Przy osiągnięciu ciągu głównego, gwiazdy masywne ewoluują podobnie do małych gwiazd. W fazie ciągu głównego gwiazda świeci równomiernie aż do chwili, gdy wodór w jądrze zostanie przemieniony w hel. Proces ten trwa miliardy lat w małej gwiezdzie, ale tylko miliony lat (ok.10) w masywnej. Masywna gwiazda przekształca się pózniej w czerwonego nadolbrzyma, który początkowo składa się z jądra otoczonego zewnętrznymi warstwami ekspandującego gazu (ok. 3000 stopni Celsjusza). Jądro czerwonego olbrzyma składa się głównie z żelaza o temperaturze 3-5 miliardów stopni Celsjusza zaś jego powierzchni ok 300 0 stopni Celsjusza. świeci na czerwono. W ciągu następnych paru milionów lat ciąg reakcji termojądrowych produkuje rozmaite pierwiastki w koncentrycznych warstwach wokół żelaznego jądra. W końcu jądro zapada się gniotąc przy tym całą wypaloną wcześniej materię w czasie krótszym niż sekunda, wywołując potężną eksplozję i nazywaną zjawiskiem supernowej. Związana z tym wybuchem fala uderzeniowa (oddala się od jądra z szybkością 30 0000 km na sekundę) pokrywa wierzchnie warstwy gwiazdy z szybkością do 10 km na sekundę. Wypromieniowana podczas eksplozji energia świetlna posiada moc miliarda Słońc.
Jednostka astronomiczna
Pojęcie podał: wir
Definicja: Jest to średnia odleglość Ziemi do Słońca i jest określona jako 1 AU=149597870km
Keplera prawa
Trzy prawa sformułowane przez Johannesa Keplera dla opisania ruchów planet w systemie słonecznym. (1) Orbita każdej planety jest elipsą, przy czym Słońce znajduje się w jednym z jej ognisk. (2) Promień wodzący planety zakreśla w równych odległościach czasu równe pola. (3) Drugie potęgi okresu obiegu planet wokół słońca są wprost proporcjonalne do trzecich potęg średnich odległości od Słońca.
Kometa
Pojęcie podał: Lucas
Definicja: jest to ciało niebieskie zbudowane z małego lodowo-śnieżnego jądra, rozległej gazowo-pyłowej otoczki (głowy) i długiego warkocza, poruszające się w Układzie Słonecznym po eliptycznej orbicie. Najlepiej widoczne, gdy przelatują w pobliżu Słońca.
Kosmologia
Nauka o Wszechświacie jako całości. Zajmuje się poznawaniem praw obejmujących cały Wszechświat. Bada również ewolucję Wszechświata. Poznane w laboratoriach i w naszym najbliższym otoczeniu prawa fizyki ekstrapoluje się na cał Wszechświat. Przy różnych istniejących modelach budowy i ewolucji Wszechświata, o wyborze najpoprawniejszego decydują obserwacje astronomiczne. Zbierzmy w krótkim zestawieniu fundamentalne prawdy, uznawane przez współczesnych fizyków i astrofizyków:
1. Poznane, lokalne prawa fizyki obowiązują w całym Wszechświecie.
2. Fundamentalne stałe fizyczne, takie jak: prędkość światła, stała grawitacji, stała Plancka są niezależne od czasu i miejsca we Wszechświecie.
3. Do opisu wielkoskalowych właściwości Wszechświata należy stosować ogólną teorię względności Einsteina, która wyparła newtonowską teorię grawitacji.
Kwazary
Nazwa kwazar powstała wprost z angielskiej nazwy tych obiektów: quasar, - skrót pełnej nazwy: quasi stellar radiosource - "niby gwiazdowe radioźródło" lub "gwiazdopodobne radioźródło". Kwazary to pozagalaktyczne źródła promieniowania elektromagnetycznego: od rentgenowskiego, poprzez ultrafioletowe, widzialne, aż do radiowego. W widmach kwazarów zaobserwowano szerokie linie emisyjne, czerwieni. Jeśli dopplerowska interpretacja tych przesunięć jest słuszna, to można wnioskować, że są to obiekty poruszające się z olbrzymimi prędkościami, wynoszącymi około 90% prędkości światła. Są to obiekty znajdujące się w największej, znanej odległości 16,7 mld lat świetlnych. To, że możemy je obserwować z tak dużych odległości wynika z olbrzymich jasności absolutnych kwazarów; średnia wielkość gwiazdowa absolutna wynosi np. -25m. Najjaśniejszy kwazar ma jasność absolutną -31m. Całkowita moc promieniowania kwazarów jest oceniana na 10^40 W. Stwiardzono, że kwazary pulsują z okresem kilku tygodni do kilku miesięcy. Z faktu tego wyciąga się bardzo ważny wniosek o niewielkich ich rozmiarach. Zastanówmy się: skoro kwazar pulsuje w sposób jednorodny, jako całość z okresem pulsacji na przykład jeden tydzień, to jego rozmiary nie mogą być większe niż "tydzień świetlny", ponieważ gdyby były większe, wtedy poszczególne fragmenty pulsowałyby niezależnie, gdyż nie ma szybszego sposobu przekazywania energii niż z prędkością światła. Dla obserwatora odległego taka przypadkowa pulsacja fragmentów uśredniałaby się i nie dostrzegalibyśmy zmiany jasności. Zadziwiający jest fakt, że staosunkowo niewielkie (w porównaniu z galaktykami) obiekty produkują kilkaset razy więcej energii niż największe galaktyki. Nieznana jest natura kwazarów i przyczyna emisji tak znaczących ilości energii. Jedna z hipotez głosi, że wewnątzr znajduje się czarna dziura o masie około 10^10 M Słońca. Na nią spada otaczająca materia, która emituje promieniowanie, pobudzające otaczającą materię do świecenia. W chwili obecnej znamy ponad 1500 kwazarów. Dla obserwatorów na Ziemi ich obserwowanie wielkości gwiazdowe są niewielkie. Najjaśniejszy kwazar, o numerze katalogowym 3C273 ma m=+13m, natomiast typowe wielkości gwiazdowe pozostałych kwazarów wynoszą +20m. Mimo wielu tajemnic, jakie kryją kwazary wydaje się pewne, że są to najdalsze obiekty badanego Wszechświata.
Mariner 10
Pierwszy pojazd kosmiczny, który odwiedził dwie planety: Mariner 10 w 1974 roku przeleciał najpierw obok Wenus, a potem dwa razy obok Merkurego, planety najbliższej Słońca. Przeleciał obok Wenus nie tylko w celu zbierania danych, ale także dla wykorzystania grawitacji Wenus w celu przyśpieszenia go i skierowania w stronę Merkurego. Był to pierwszy wypadek wykorzystania takiego efektu pracy, czyli pomocy grawitacji, w locie międzyplanetarnym. Później został on wykorzystany z doskonałym skutkiem w czasie podróży sondy Voyager ku planetom zewnętrznym. Wystrzelony w listopadzie 1973 roku, Mariner 10 leciał trzy miesiące w kierunku Wenus i minął tę planetę 5 lutego 1974 roku w odległości 6 000 km od powierzchni. Siedem tygodni później, 29 marca, przemknął zaledwie 700 km nad Merkurym, wykonując pierwsze w historii zdjęcia powierzchni z bliska, ukazujące spieczoną Słońcem powierzchnię. Potem zatoczył pętlę wokół Słońca i wrócił na drugi odleglejszy przelot 21 września i na trzeci, bliski przelot 16 marca 1975 roku, kiedy zbliżył się do powierzchni Merkurego na odległość 330 km.
Mechanizm Kaluzy-Kleina
Definicję podał: Woytek
Mechanizm został zaproponowany w latach czterdziestych XX w. przez matematyków T.Kaluze i O.Kleina model teoretyczny tłumaczący ładunek elektryczny jako przejaw istnienia kolejnego, piątego wymiaru czasoprzestrzennego, przy czym w tym wymiarze Wszechświat jest bardzo silnie zakrzywiony i mały. Analogiczny mechanizm można zaproponować dla wytłumaczenia oddziaływań słabych i silnych, co jest podstawą teorii supersymetrycznych.
Mgławice
To obłoki gazu i pyłu wewnątrz galaktyk. Stają się widoczne dzięki świeceniu atomów gazu, odbiciu światła przez obłok lub zasłonięciu przezeń światła bardziej odległych obiektów. Dwa typy mgławic są związane z końcem ewolucji (śmiercią) gwiazd: oba typy składają się z ekspandujących czyli rozszerzających się powłok gazowych. Mgławica planetarna to zewnętzrne warstwy gwiazy odrzucone po "śmierci" jej jądra. Supernowa to zjawisko eksplozji w jądrze gwiazdy, któremu towarzyszy również odrzucenie materii z zewnętrznych warstw. Gwiazdy często tworzą układy nazywane gromadami. Gromady otwarte to luzno związane grupy liczące pare tysięcy młodych gwiazd, które powstały w tym samym obłoku. Gromady kuliste to ciasno upakowne w przybliżeniu sferyczne grupy kilkuset tysięcy starszych gwiazd. Najbliższa gwiazda poza Układem Słonecznym, proxima Centauri jest ponad 50 000 razy dalej od Ziemi niż Jowisz (4,2 lat świetlnych).
Mikrosoczewkowanie grawitacyjne
Pojęcie podał: Woytek
Zjawisko to polega na charakterystycznym pojaśnianiu gwiazdy w wyniku przejścia między nią a obserwatorem na Ziemi dowolnego ciała obdarzonego masą. Odkrycie to znacznie przybliżyło zrozumienie istoty ciemnej materii, która szacunkowo stanowi 90 % masy całego Wszechświata.
Prawo ciążenia Newtona (prawo grawitacji)
Każde dwie cząstki materialne we Wszechświecie przyciągają się siłą F proporcjonalną do iloczynu ich mas m1, m2 i odwrotnie proporcjonalną do kwadratu odległości r między nimi; F=G*m1*m2/r^2 (G - stała grawitacji).
Orbita
Droga, po której porusza się jedno ciało niebieskie, obracając się pod wpływem ciążenia wokół innego. W Układzie Słonecznym planety krążą wokół Słońca a księżyce wokół planet, po drogach eliptycznych, chociaż orbita księżyca Neptuna, Trytona jest, z uwzględnieniem dokładności pomiaru, doskonale kołowa. Punkt na orbicie planety, asteroidu lub komety położony najbliżej Słońca nazywany jest jej perihelium, a punkt położony najdalej - aphelium. W wypadku księżyca lub sztucznego satelity okrążającego planetę lub inny księżyc, odpowiednie nazwy brzmią perigeum i apogeum. Ciała niebieskie o zbliżonych masach, w szczególności gwiazdy podwójne, mogą okrążać się nawzajem.
Parsek
W astronomii, odległość, przy której 1 jednostka astronomiczna (AU) stanowi cięciwę kąta 1 sekundy. Początkowo określany jako odległość gwiazdy o paralaksie 1 przy oglądaniu jej z Ziemi i ze Słońca, parsek został wprowadzony zamiast roku świetlnego. 1 ps = 3,258 lat świetlnych = 206265 AU.
Planeta
Podał: Paweł
Ciało niebieskie o średnicy powyżej 1000km, krążące po orbicie wokół danej gwiazdy (np. dookoła słońca) i świecące odbitym od niej blaskiem.
Planetoidy
Podał: Jakubek
Ciała niebieskie mniejsze od planet, poruszające się po orbitach eliptycznych wokół Słońca, głównie w pasie leżącym pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza. Planetoidy zbudowane są ze skał, świecą odbitym światłem słonecznym (przyjmuje się średnie albedo 0,24). Pierwszą planetoidę, Ceres, odkrył w 1801 J. Piazzi. Obecnie znanych ich jest kilka tysięcy. Najsłynniejsze z nich to planetoidy duże: wspomniana już Ceres (średnica 768 km), Pallas (489 km), Westa (385 km), Juno (193 km) oraz planetoidy okresowo zbliżające się do Ziemi: Ikar, Amor, Eros. Na uwagę zasługują również planetoidy tworzące grupę Trojańczyków - krążą one wokół Słońca w odległości równej odległości Jowisza, spełniając zarazem szczególne rozwiązanie zagadnienia trzech ciał. Przypuszcza się, że w Układzie Słonecznym istnieje w sumie kilkadziesiąt tysięcy planetoid.
Gwiazdy neutronowe i czarne dziury
Powstają z jąder gwiazd, które wybuchły jako supernowe. Jeśli pozostające po wybuchu jądro ma półtora do 3 mas słońca kurczy się dając w wyniku gwiazdę neutronowę. Jeśli jest masywniejsza - kurczy się nieograniczenie, tworząc czarną dziurę. Gwiazdy neutronowe mają tylko kilkanaście km średnicy i są zbudowane z samych neutronów. Gwiazdy te są tak gęste, że łyżeczka od herbaty wypełniona ich materią ważyłaby miliard ton. Obserwujemy je jako pulsary, których nazwa związana jest z nadchodzącymi z ich kierunków pulsami promieniowania radiowego. Czarne dziury - teoretyczny obszar nieskończonej gęstośći, ciśnienia i temperatury. Obszar odcięty od reszty wszechświata przez ich własne pole grawitacyjne (przyciągające siły między ciałami), tak silnie, że nawet światło nie jest w stanie je opuśćić. Dlatego nie można je obserwować bezpośrednio, ale można je wykryć jeśli inna gwiazda jest blisko, wówczas materia z jej powierzchni płynie w kierunku czarnej dziury, tworząc dysk akrecyjny (materia okrążająca po spirali czarną dziurę).
Prędkość kosmiczna
Podał: Jakubek
Progowa prędkość umożliwiająca osiągnięcie pewnego rodzaju orbity (prędkość orbitalna). Wyróżnia się:

- pierwszą prędkość kosmiczną, odpowiadającą prędkości niezbędnej do umieszczenia ciała na niskiej, kołowej orbicie wokółziemskiej (wynosi ona 7,91 km/s),

- drugą prędkość kosmiczną, równą prędkości potrzebnej do umieszczenia ciała na geocentrycznej orbicie parabolicznej (tj. prędkości wystarczającej do opuszczenia pola grawitacyjnego Ziemi, wynosi ona 11,19 km/s).

Niekiedy mówi się też o trzeciej prędkości kosmicznej, tj. prędkości, jaką trzeba nadać ciału w pobliżu Ziemi, by opuściło ono Układ Słoneczny (wynosi ona 42 km/s w układzie odniesienia względem Słońca).
Rok astronomiczny
W astronomii jednostka odległości przebytej przez światło w próżni w ciągu jednego roku gwiazdowego, wynosząca 9461 Tm (około 6 bilionów mil). Ta jednostka została w dużym stopniu zastąpiona przez parsek (1 r. św. = 0,3069 ps)
Satelita
Pojęcie podał: M.K.MEDIUM
Definicja: Satelitą nazywamy ciało krążące po orbicie wokół ciała macierzystego o większej masie. Planety Układu Słonecznego są naturalnymi satelitami Słońca, a księżyce są naturalnymi satelitami planet. Istnieją również sztuczne satelity, które umieszcza się na orbicie wokół Ziemi, innej planety, księżyca lub Słońca, dla celów badawczych, obserwacyjnych lub komunikacyjnych.
Supersymetria
Pojęcie podał: Woytek
Supersymetria, to teoria rozwinięta w latach osiemdziesiątych XX w., próbująca wyjaśnić wszystkie rodzaje oddziaływań fizycznych poprzez własności geometryczne występujące w postulowanej przez supersymetrię wielowymiarowej przestrzeni o złożonej topologii. Spośród wielu teorii supersymetrii (różnią się liczbą postulowanych wymiarów) najbardziej standardowa zawiera zakrzywioną czterowymiarową czasoprzestrzeń i sześć tzw. skompaktyfikowanych wymiarów (w których średnica Wszechświata jest mniejsza od 10 -31) odpowiadających za pozostałe oddziaływania ( Mechanizm Kaluzy-Kleina). Cząstki elementarne pojawiają się w teorii supersymetrii jako włókniste (w sensie wielowymiarowej topologii) struktury, nazywane superstrunami - różne rodzaje cząstek są obrazem różnych postaci złożonych drgań superstrun.
Teleskop
Podał: Jakubek
Przyrząd służący do prowadzenia obserwacji wizualnych lub fotografowania obiektów astronomicznych: duża luneta astronomiczna (tzw. refraktor, inaczej: teleskop refrakcyjny) lub układ optyczny z obiektywem zwierciadlanym (tzw. reflektor, inaczej: teleskop zwierciadlany), względnie zwierciadlano-soczewkowym.
Teoria superstrun
Pojęcie podał: Woytek
Teoria superstrun jest obecnie jedyną kandydatką na teorię wszystkiego (połączenie zasad mechaniki kwantowej z teorią względności). Tą teorię najlepiej określił fizyk teoretyk Michio Kaku: " Teoria superstrun jest z pewnością wystarczająco szalona. Postuluje ona, że wszystkie cząstki, jakie obserwujemy we Wszechświecie, łącznie z atomami naszych ciał, składają się z małych wibrujących strun. Rezonanse, czyli dzwięki tych strun, tworzą meneżerię cząstek elementarnych (elektrony, kwarki, fotony i tak dalej). Wszechświat jest symfonią drgających strun, a zasady harmonii są znanymi nam prawami fizyki. "
Viking
Dwie amerykańskie sondy bezzałogowe, skonstruowane w celu wykonania lądowania i przeprowadzenia badań na Marsie. Viking 1 wylądował 20 Lipca 1976r. i przesłał zdjęcia. Przeprowadzone przez niego analizy gleby zaowocowały rezultatami, które początkowo pozwalały przypuszczać istnienie życia, lecz najprawdopodobniej są jedynie świadectwem zachodzących tam niezwykłych reakcji chemicznych. Viking 2 wylądował 3 września 1976r. Każdy pojazd składał się z lądownika i orbitera.
Voyager
Dwie bezzałogowe sondy wystrzelone przez USA w 1977r. w celu dokonania rozpoznania planet zewnętrznych i ich satelitów. Voyager 1 wystrzelony we wrześniu 1977r. dotarł do Jowisza (marzec 1979) i Saturna (grudzień 1980) Voyager 2 został wystrzelony innym torem w sierpniu 1977 by dolecieć do Jowisza (czerwiec 1979), Saturna (sierpień 1981), Urana (styczeń 1986) i Neptuna (sierpień 1989).Sondy nadal funkcjonują i utrzymywany jest z nimi kontakt. Realizuja tez zadania naukowe. Paliwa (zapas ponad 35 kg plutonu) do generatorow radioizotopowych maja jeszcze tyle, ze wystarczy go do lat 2020-2030.
Wielkość gwiazdowa
Pojęcie podał: Woytek
Jest to jasność gwiazdy lub galaktyki, wyrażona w skali logarytmicznej. Widoma wielkość gwiazdowa określa jasność tego obiektu mierzoną z Ziemi. Natomiast absolutna wielkość gwiazdowa jest jasnością obiektu zmierzoną z odległości standardowej, wynoszącej około 32,5 lat świetlnych.
Wszechświat
Zawiera wszystko co istnieje, od najmniejszych cząsteczek elementarnych po supergromady (największe znane struktury). Niewiadomo jak wielki jest wszechświat ale jego część dostępna obserwacji zawiera ok 100 miliardów galaktyk, a każda z nich średnio 100 miliardów gwiazd. Najszerszej akceptowaną teorią początku wszechświata jest teoria Wielkiego Wybuchu zapoczątkowanego silną eksplozją, która miała miejsce od 10 do 20 miliardów lat temu. Wszechświat składał się początkowo z bardzo gęstego gazu, który rozprężał się i stygł. Około miliona lat pózniej gaz prawdopodobie zaczął kondensować się w skupione zagęszczenia zwane protogalaktykami. Po 5 miliardach lat gaz w protogalaktykach był na tyle gęsty, że powstały tam galaktyki, a w nich zrodziły się gwiazdy. Galaktyki oddalały się od siebie i proces ten trwa do chwili obecnej, nazywany jest ekspansją (rozszerzaniem się) wszechświata. Astronomowie nie wiedzą, czy wszechświat jest "zamknięty" i jego rozszerzanie zatrzyma się i zastąpi go kurczenie się, czy też jest "otwarty" i będzie rozszerzał się zawsze.
Zorza polarna
Pojęcie podał: Oki
Definicja: Świecenie górnych warstw atmosfery ziemskiej charakterystyczne dla obszarów arktycznych (zorza pn.) i antarktycznych (zorza pd.). Ma ona postać barwnych łuków, pasm, promieni, wstęg, draperii itp. Formy, położenie i jasność świecenia ulegają ciągłym zmianom. Dolna granica leży na wysokości 100 km, a rozciągłość pionowa wynosi 100-200 km (niekiedy dochodzi do 1000 km). Zorzy polarnej towarzyszą zaburzenia jonosferyczne.

Copyright © by Astronomia i Kosmos